Stel dat organisatiewaarden een hard mechanisme zouden zijn. Dat mensen er werkelijk op worden aangesproken. Dat gedrag dat niet past bij de waarden consequenties heeft.
Wat zeg je dan eigenlijk?
Je zegt: jouw gedrag past niet bij wie wij willen zijn. En een laag dieper: jouw waarden passen niet bij onze waarden. En nog een laag dieper, want waarden zitten dicht bij de kern van wie iemand is: jij past niet bij ons.
Dat is alles behalve soft. Dat is uitsluiting op basis van persoonlijkheid.
En dan begrijp je waarom de meeste waardentrajecten niet zo ver komen. Niet door slechte uitvoering. Maar omdat de organisatie, bewust of onbewust, aanvoelt wat de consequentie zou zijn als ze het wél serieus zouden nemen.
Maar onze waarden zijn altijd positief
Neem integriteit. Wie is er tegen integriteit? Niemand. Daar is moeilijk wat tegenin te brengen.
En toch zijn de grootste ondernemers van de afgelopen decennia vaak mensen die tegendraads waren. Opportunistisch. Burgerlijk ongehoorzaam. De mazen in de wet opzoekend. Jobs. Musk. Bezos. Normen doorbreken was hun methode, niet hun probleem.
Een waarde als integriteit klinkt universeel. Maar welke interpretatie van integriteit bedoel je precies? Die van de compliance-afdeling of die van de disruptor die bestaande systemen omver gooit omdat hij gelooft dat het beter kan?
Dat brengt me bij het tweede tegenargument.
Maar iedereen kan er zijn eigen invulling aan geven
Precies. En daarmee heb je jezelf net ontkracht.
Als iedereen zijn eigen invulling mag geven aan een waarde, is die waarde niet normerend. Op gedragsniveau doet hij niets. Want wat je nodig hebt om gedrag te veranderen is geen mooie term die iedereen anders interpreteert. Je hebt een onderling uitonderhandelde norm nodig. Concreet genoeg om op aan te spreken. Specifiek genoeg om te weten wanneer je erover heen gaat.
Dat is heel ander werk dan een waarde benoemen.
Organisatiewaarden zijn dan ook niet alleen een hoe-vraag. Ze zijn vooral een wie-vraag. Met welk type mens wil je werken? Welk type sluit je daarmee uit? En ben je bereid die vraag eerlijk te beantwoorden?
Want als je dat niet doet, worden waarden geen kompas maar decoratie. Gepresenteerd als uitnodiging, maar zonder tanden. Iedereen knikt, niemand verandert iets.
Waarden zijn een nuttig instrument
Dat geloof ik oprecht. Alleen vraagt het, zoals alles in het leven, net even iets meer om er echt effect mee te bereiken.
Shi* in is sh*t out.
Een waarde die niet is uitonderhandeld op gedragsniveau, niet eerlijk benoemt wie er wel en niet bij past, en niet wordt gehandhaafd als het schuurt, is geen waarde. Het is een poster.
Wat zie jij in jouw organisatie? Waarden als kompas of als decoratie?
